Í tilefni að vakningu í umræðum um efnahagsmál er rétt að líta yfir brot af því besta sem Þorvaldur Gylfason hefur ritað síðustu ár. Hefði íslenska þjóðin hlustað á þann ágæta mann í stað þess að afskrifa sem "nöldursegg", væri líklega önnur og betri staða á þjóðarskútunni þessa dagana. Þorvaldur hefur lengi varað við hvert stefndi.
Það var í marsmánuði 2001 að Þorvaldur Gylfason benti á að erlendar skuldir þjóðarinnar hefðu aukist mun "meira miðað við landsframleiðslu en heilbrigt og heppilegt [gæti] talist". Þar talar Þorvaldur um aukningu úr 50% af landsframleiðslu (1997) í 86% af landsframleiðslu árið 2001.
Hrein staða þjóðarbúsins hefði einnig fallið úr -46% í -66% af landsframleiðslu á sama árabili.
("Er gengið rétt?" - 16.03 2001)
Október, 2005
Í október 2005 benti Þorvaldur á að erlendir skuldir þjóðarbúsins væru nú komnar upp í 225% af landsframleiðslu. Í sömu grein spyr Þorvaldur hví sjálfstæðismenn (einn allra borgaraflokka í Evrópu) stæðu í veginum fyrir því að klára það sem hafið var með samþykki EES samningsins, 1994. Full innganga í ESB er eðlilegt framhald.
Þá segir Þorvaldur "það ekki prívatmál einkageirans, hversu miklar skuldir hann hefur steypt sér í erlendis [...] og einkaskuldir geta komið þjóðarbúskapnum í koll ekki síður en ríkisskuldir".
("Þegar ballið er búið" - 20.10 2005)
Þess má til gamans geta að sjö dögum síðar ritaði Þorvaldur greinina "Að virða valdmörk", hvar hann gagnrýndi harðlega ráðningu Davíðs Oddssonar í stöðu seðlabankastjóra. Þar segir m.a.:
Sem forsætisráðherra varaði hann aldrei við hættunni, sem fylgir skefjalausri skuldasöfnun Íslendinga í útlöndum, en Ísland er nú skuldugra en nokkurt iðnríki hefur nokkurn tímann verið.
("Að virða valdmörk" - 27.10 2005)
Desember 2005
Í desember ítrekaði Þorvaldur gagnrýni á Davíð og tiltók sérstaklega þann afleik hans sem forsætisráðherra að hafa lagt niður þjóðhagsstofnun:
En þetta tókst ekki vel: það er eftirsjá að Þjóðhagsstofnun, því að hún vann gott starf [...] og aðrar stofnanir og ráðuneyti hafa að minni hyggju ekki náð að fylla skarðið, sem hún skildi eftir sig.
(Seðlabankasögur - 17/18.12 2005)
Mars 2006
Örfáum mánuðum síðar, nánar tiltekið 2. mars 2006, ritar Þorvaldur um ríkis- og einkabanka og þær kröggur sem þeir geta komið almennum skattgreiðendum í ef ekki er farið gætilega. Viku síðar kemur eftirfarandi fram í annarri grein Þorvaldar:
Langtímaskuldirnar [...] eru nú komnar upp í tæp 250 prósent af landsframleiðslunni samkvæmt glænýjum tölum frá Seðlabanka Íslands. Heildarskuldir þjóðarbúsins - langtímaskuldir auk skammtímaskulda - eru enn meiri, eða 294 prósent af landsframleiðslu. [...] Aðeins fjögur lönd heimsins skulda meira í útlöndum en Ísland miðað við landsframleiðslu, þar af eru þrjú í Afríku og eitt í Karíbahafi.
("Skuldirnar taka kipp" - 09.03 2006)
Þorvaldur bendir jafnframt á þá þumalfingursreglu að erlendar skammtímaskuldir megi "helzt ekki fara upp fyrir gjaldeyrisforða seðlabankans", en námu þegar greinin er rituð fimmföldum gjaldeyrisforðunum.
Í því ljósi eru lokaorð greinarinnar skiljanleg; "Það lítur ekki vel út".
Október 2006
Í október sama ár (2006) eru skuldirnar svo komnar í tæp 350% af landsframleiðslu og Þorvaldur heldur áfram að benda á glóruleysið í því að berjast gegn ESB. Skammtímaskuldirnar eru hér komnar í tífaldan gjaldeyrisforða Seðlabanka - úr fimmföldum gjaldeyrisforða örfáum mánuðum áður (sjá næstu greinarskil að ofan).
Þorvaldur varar þá við þeirri hættu sem bankarnir eru komnir í:
Bönkunum hefur til þessa tekizt að endurfjármagna skammtímaskuldir sínar, en það getur orðið þungur róður fyrir þá að velta skuldunum áfram eða breyta þeim í langtímaskuldir. Óvíst er, hvort þeim bjóðast þá sömu kjör og áður.
("Hagkerfi á fleygiferð" - 05.10 2006).
Nóvember 2006
Þorvaldur bendir á að gögn Seðlabankans um erlend eignakaup sé verulega ábótavant.
Skekkjan í greiðslujafnaðarbókhaldi Seðlabankans fyrir 2005 nemur 6% af landsframleiðslu, en svo mikil bókhaldsskekkja er fáheyrð í seðlabankareikningum þróaðra ríkja. [...] Þær tölur, sem Seðlabankinn birtir, benda þó til þess, að erlendar skuldir hafi aukizt langt umfram fastar erlendar eignir.
("Ef bankarnir færu úr landi" - 2.11 2006)
Í greininni bendir Þorvaldur jafnframt á að íslenska ríkið myndi að öllum líkindum þurfa að hlaupa undir bagga ef bankarnir þyrftu á að halda.
Hvað þýðir það? Líkt og með Northern Rock á dögunum, kæmu skattgreiðendur fjárglæframönnunum til bjargar.
Desember 2006
Þegar hér er komið við sögu hefur ríkissjóður tekið 90 milljarða króna lán í útlöndum; upphæð sem nemur 8% af landsframleiðslu.
Þorvaldur bendir á að þessi háa fjárhæð dugi þó skammt hvað viðkemur þumalfingursreglu varðandi hlutfall gjaldeyrisforða og skammtímaskulda (sjá mars/október 2006)
[Erlendar skammtímaskuldir] námu um mitt þetta ár 85 prósentum af landsframleiðslunni. Ríkissjóður þyrfti að taka mörg risalán til viðbótar til að koma gjaldeyrisforðanum upp fyrir erlendar skammtímaskuldir, og til þess hefur ríkisstjórnin ekki svigrúm. Hún hefur ekki bolmagn til að bægja frá hættunni á því, að spákaupmenn geri áhlaup á krónuna og felli gengi hennar.
("Með nærri tóman tank" - 7.12 2006)
Apríl 2007
Þrátt fyrir stóra lánið (sjá desember 2006) dugir gjaldeyrisforðinn einungis fyrir fimmtungi af erlendum skammtímaskuldum, að sögn Þorvaldar.
Að réttu lagi ættu skammtímaskuldirnar aldrei að fara upp fyrir gjaldeyrisforðann, svo að erlendum lánardrottnum mætti vera ljóst, að Íslendingar gætu fyrirhafnarlaust staðið í skilum innan árs, ef með þyrfti.
[...]
Mikil skuldasöfnun heimila, fyrirtækja og ríkisins að undanförnu gæti átt eftir að setja strik í reikninginn á næstu árum, stórt strik.
[...]
Taílendingar héldu, áður en kreppan skall á, að skuldasöfnun einkageirans væri ekkert umtalsvert áhyggjuefni, en annað kom á daginn. Þeir gengu í gegnum miklar þrengingar í nokkur ár, en þeir hafa síðan rétt úr kútnum, af því að undirstaðan var sterk.
Gæti þetta gerzt hér? Já. Mun þetta gerast? Það veit enginn. Hitt má þó telja víst, að betri og agaðri hagstjórn undangengin ár hefði dregið úr líkunum á brotlendingu.
("Gengið til góðs? Já, enn..." - apríl 2007)
Júní 2007
Í júní 2007 birti Þorvaldur greinina "Banki eða mjaltavél" hvar farið er hörðum orðum um vanhæfi Davíðs Oddssonar í hlutverki seðlabankastjóra og hagstjórninni gefin lágmarkseinkunn:
Og hagstjórnin? Hvernig er hún? Hún er þannig, að Lehman Brothers, eitt elzta og helzta fjármálafyrirtæki heimsins, spáir því í glænýrri skýrslu, að nær helmingslíkur séu á fjármálakreppu á Íslandi næstu misseri, enda eru flestir mælar rauðglóandi. En bankastjórinn er ólæs á mælana, og enginn þorir að segja honum til.
("Banki eða mjaltavél" - 14.06 2007)
Ágúst 2007
Þorvaldur ritar stórgóða grein í tímaritið "Herðubreið". Þar ritar hann m.a. um meinta eignasöfnun Íslendinga í útlöndum með eftirfarandi hætti:
Sumir hafa litlar áhyggjur af þessu og benda á, að Íslendingar hafa safnað varanlegum eignum erlendis á móti. Vandinn hér er sá, að staðtölur um eignamyndunina eru miklu fátæklegri en tölurnar um skuldasöfnunina. Fullyrðingar um trausta eignamyndun á móti skuldum eru því að nokkru leyti reistar á vonglaðri ágizkun.
("Hvernig finnst þér Ísland?" - ágúst 2007).
Í greininni gagnrýnir Þorvaldur einnig aðgerðarleysi alþingis og FME hvað varðar eftirlit og aðhald með lánveitingum bankanna.
September 2007
Þann 20. september ritar Þorvaldur ágæta grein um fákeppni, okur og hlutverk ríkisvaldsins í að stýra þjóðarskútunni í átt að meiri samkeppni - þar nefnir hann m.a. aðild að ESB.
Lokaorð greinarinnar eru fróðleg:
Það gerir að jafnaði 18 þúsund krónur á mánuði í yfirdráttarvexti árið um kring á hverja fjögurra manna fjölskyldu um landið. [
]
[Bankanir] raka einnig saman fé fátæks fólks og smáfyrirtækja hér heima til að mylja undir sig og sína. Af þessu háttalagi bankanna sprettur einn angi aukins ójafnaðar á Íslandi. Bankarnir þurfa aðhald og samkeppni að utan. Ríkisstjórnin á leik.
("Herör gegn okri" - 20.09 2007)
Síðar í sama mánuði (september) upplýsir Þorvaldur lesendur svo um að skuldir þjóðarbúsins séu nú komnar upp í 500% af landsframleiðslu.
Sem hlutfall af útflutningstekjum hafa skammtímaskuldir vaxið úr 50% árið 2003 í 700% þegar greinin er rituð.
Lögmál efnahagslífsins eru í grundvallaratriðum hin sömu um allan heim. Ef Ísland hefði gengið í Evrópusambandið um leið og Finnland og Svíþjóð 1995 og tekið upp evruna 1999, væri engin sérstök hætta á ferðum hér heima núna.
("Er ballið að byrja" - 27.09 2007)
Október 2007
Um miðjan októbermánuð ritaði Þorvaldur greinina "Samkeppni minnkar vaxtamun". Þar fer hann fljótt yfir sögu varðandi einkavæðingu banka og slæm áhrif fákeppninnar á Íslandi:
Vaxtamunurinn minnkaði úr 6 prósentum 1999 í 4 prósent 2005 í Póllandi og úr 26 prósentum 1999 í 7 prósent 2005 í Rússlandi. Hér heima jókst vaxtamunurinn úr 5 prósentum 1999 í 7 prósent 2004 samkvæmt tölum Alþjóðabankans. Hvað gerðist svo? Vaxtamunurinn jókst enn í 10 prósent 2005 samkvæmt upplýsingum Seðlabankans og í 13,5 prósent 2006
("Samkeppni minnkar vaxtamun" - 11.10 2007)
Nóvember 2007
Þorvaldur skrifar enn um bankana og enn um vaxtamun- sem er mun meiri á Íslandi en í nágrannalöndunum. Bankarnir græði "á tá og fingri með því auk annars að taka háa vexti af útlánum hér heima og greiða lága vexti af innlánum". Þetta segir Þorvaldur gert "í skjóli lítillar samkeppni á innlendum fjármálamarkaði".
En bankarnir eru ekki félagsmálastofnanir, það er liðin tíð. Bankar með fullu viðskiptaviti ganga eins langt og þeir geta. Ríkisvaldið þarf að veita þeim aðhald með því að tryggja næga samkeppni. Vandinn liggur þar.
("Framsókn bankanna" - 22.11 2007)
Endum þetta svo á lokaorðum ágætrar greinar sem Þorvaldur birti fyrir örfáum dögum hvar íslensku bankarnir eru enn til umræðu:
[Verði bankanir gjaldþrota] hefur mikill vaxtamunur - háir útlánsvextir, lágir innlánvextir- í vernduðu fákeppnisumhverfi ekki dugað bönkunum til að spjara sig og ekki heldur forgjöfin til eigendanna, sem fólst í einkavæðingu bankanna langt undir markaðsverði að mati Ríkisendurskoðunar.
("Vandamál hvers" - 21.02 2008)
Hér hefur verið farið örstutt yfir nokkra punkta úr greinum Þorvaldar síðustu ár. Þeir sem hafa fylgst með vita að hér er um dropa í hafið að ræða; Þorvaldur hefur ritað fjölda vandaðra greina um íslenskt efnahagslíf og - ekki síður - um kostina við inngöngu í ESB.
Nú er svo komið að Íslendingar þurfa að hysja upp um sig buxurnar og krefjast þess að stjórnmálaleiðtogar taki á málunum svo það skili árangri. Fyrstu skrefin gætu verið að taka FME í gegn frá A-Ö, endurreisa Þjóðhagsstofnun og reka Davíð Oddsson úr Seðlabankanum,
Hugsanlega er Þorvaldur á lausu?
Svo ættu Íslendingar að sjálfsögðu að hefja undirbúning aðildarumsóknar að ESB þegar í stað. Slíkt ferli kallast langtímaáætlun og er notað víða um heim með ágætum árangri.
|